భారత రాజ్యాంగంలో మూల హక్కులు (Fundamental Rights) ఎన్ని ఉన్నాయి? అవి ఏ Articles లో ఉన్నాయి?
భారత రాజ్యాంగంలో ప్రస్తుతం 6 మూల హక్కులు ఉన్నాయి. అవి Part III, Articles 12–35లో ఉన్నాయి. మొదట్లో 7 మూల హక్కులు ఉండేవి — 44వ రాజ్యాంగ సవరణ (1978) ద్వారా ఆస్తి హక్కు (Right to Property)ను మూల హక్కుల జాబితా నుండి తొలగించి Article 300-A కింద చట్టబద్ధ హక్కుగా మార్చారు. ప్రస్తుత 6 మూల హక్కులు: సమానత్వ హక్కు (Articles 14–18), స్వేచ్ఛా హక్కు (Articles 19–22), దోపిడీ నిరోధక హక్కు (Articles 23–24), మత స్వాతంత్ర్య హక్కు (Articles 25–28), సాంస్కృతిక-విద్యా హక్కులు (Articles 29–30), రాజ్యాంగ పరిష్కార హక్కు (Article 32). Article 32ను DR B.R. Ambedkar “రాజ్యాంగ హృదయం” అని పిలిచారు.
ఆదేశ సూత్రాలు (Directive Principles of State Policy — DPSP) అంటే ఏమిటి? ఇవి ఏ Part లో ఉన్నాయి?
ఆదేశ సూత్రాలు (DPSP) భారత రాజ్యాంగంలో Part IV, Articles 36–51లో ఉన్నాయి. ఇవి Ireland రాజ్యాంగం నుండి స్వీకరించారు. DPSP లక్ష్యం సామాజిక-ఆర్థిక న్యాయం సాధించడం. ఇవి న్యాయస్థానంలో అమలు చేయలేనివి (Non-Justiciable) — అయినా ప్రభుత్వం ఇవి పాటించాలి. DPSP మూడు రకాలు: Socialistic (Articles 38, 39, 41–43), Gandhian (Articles 40, 43, 46–48), Liberal-Intellectual (Articles 44–51). Article 44 లో Uniform Civil Code పేర్కొన్నారు. DPSP మరియు Fundamental Rights మధ్య సంఘర్షణ వస్తే — Kesavananda Bharati Case (1973) ప్రకారం Fundamental Rights ప్రాధాన్యత పొందుతాయి కానీ Parliament వాటిని సమతుల్యం చేయవచ్చు.
భారత రాష్ట్రపతి (President of India) ఎన్నిక ఎలా జరుగుతుంది? అర్హతలు ఏమిటి?
భారత రాష్ట్రపతి Article 54 ప్రకారం ఎన్నుకోబడతారు — Electoral College ద్వారా. Electoral College లో లోక్సభ, రాజ్యసభ ఎన్నికైన సభ్యులు మరియు రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికైన సభ్యులు ఉంటారు. అర్హతలు: భారత పౌరుడై ఉండాలి; 35 సంవత్సరాల వయసు; లోక్సభ సభ్యడిగా అర్హుడై ఉండాలి; ప్రభుత్వ లాభదాయక పదవిలో ఉండకూడదు. పదవీ కాలం 5 సంవత్సరాలు. రాష్ట్రపతి రాజ్యాంగ రక్షకుడు — అత్యవసర పరిస్థితి (Emergency) ప్రకటించే అధికారం (Articles 352, 356, 360). ప్రస్తుత రాష్ట్రపతి: ద్రౌపది మూర్ము (2022 నుండి) — మొదటి గిరిజన మహిళా రాష్ట్రపతి.
1857 నాటి ప్రథమ స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం (First War of Independence) గురించి తెలపండి — కారణాలు ఏమిటి?
1857 నాటి తిరుగుబాటు మే 10, 1857న Meerut లో ప్రారంభమైంది. దీన్ని భారతీయులు “ప్రథమ స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం” అంటారు; బ్రిటీష్ చరిత్రకారులు “Sepoy Mutiny” అంటారు. తక్షణ కారణం: Enfield Rifle కార్టిడ్జ్లో పందికొక్కు మరియు గోవు కొవ్వు ఉందని పుకారు — సైనికుల మత భావాలకు హాని. దీర్ఘకాలిక కారణాలు: Doctrine of Lapse, Subsidiary Alliance, భూమి వసూలు విధానాలు, వేగంగా పాశ్చాత్య సంస్కరణలు. ముఖ్యమైన నాయకులు: Bahadur Shah Zafar, Rani Lakshmibai (Jhansi), Nana Sahib, Tatya Tope, Begum Hazrat Mahal. ఈ తిరుగుబాటు అణచివేత తర్వాత 1858లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాలన రద్దై నేరుగా British Crown పాలన ప్రారంభమైంది.
గాంధీజీ నేతృత్వంలో అసహకార ఉద్యమం (Non-Cooperation Movement) ఎప్పుడు జరిగింది? దాని ముఖ్య అంశాలు ఏమిటి?
అసహకార ఉద్యమం 1920–1922 మధ్య జరిగింది. మహాత్మా గాంధీ నేతృత్వంలో కాంగ్రెస్ ఈ ఉద్యమాన్ని నిర్వహించింది. జలియన్వాలా బాగ్ మారణహోమం (1919) మరియు Khilafat ఉద్యమం దీనికి నేపథ్యం. ముఖ్య కార్యక్రమాలు: బ్రిటీష్ బిరుదులు, పదవులు వద్దనుకోవడం; ప్రభుత్వ పాఠశాలలు, కోర్టుల బహిష్కారం; విదేశీ వస్తువులు తగలబెట్టడం; Khadi ప్రోత్సాహం. చౌరీ చౌరా సంఘటన (1922, ఫిబ్రవరి 5)లో హింస జరగడంతో గాంధీజీ ఉద్యమాన్ని ఆపేశారు. ఈ ఉద్యమం భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో జనసమీకరణ దిశగా మైలురాయి.
మొఘల్ సామ్రాజ్యం (Mughal Empire) ఎప్పుడు స్థాపించబడింది? అక్బర్ పాలన విశేషాలు ఏమిటి?
మొఘల్ సామ్రాజ్యం 1526లో బాబర్ (Babur) స్థాపించాడు — మొదటి పానిపత్ యుద్ధంలో ఇబ్రహీం లోదీని ఓడించి. అక్బర్ (1556–1605) మొఘల్ చక్రవర్తుల్లో గొప్పవాడు. అక్బర్ విశేషాలు: దీన్-ఇ-ఇలాహీ (Din-i-Ilahi) అనే సమన్వయ మతం స్థాపన; నవరత్నాలు — అబుల్ ఫజల్, బీర్బల్, తాన్సేన్, రాజాతోడర్మల్ తదితరులు; జిజ్యా పన్ను రద్దు; రాజపుత్రులతో వివాహ బంధాలు (Rajput Policy); Akbarnama మరియు Ain-i-Akbari — అబుల్ ఫజల్ రచన. మొఘల్ కళ, వాస్తుశిల్పం (Taj Mahal — Shah Jahan, Agra Fort) భారత సాంస్కృతిక వారసత్వంలో ముఖ్యభాగం.
భారతదేశంలో ముఖ్యమైన పర్వతశ్రేణులు (Mountain Ranges) ఏవి? హిమాలయాల గురించి తెలపండి.
భారతదేశంలో ముఖ్యమైన పర్వతశ్రేణులు: హిమాలయాలు (Himalayas), కారకోరం (Karakoram), విన్ధ్య (Vindhya), అరవల్లి (Aravalli), సహ్యాద్రి/పశ్చిమ కనుమలు (Western Ghats), తూర్పు కనుమలు (Eastern Ghats). హిమాలయాలు మూడు వరుసల్లో ఉన్నాయి: హిమాద్రి (Greater Himalayas) — Mt. Everest (8,848.86 మీ.); హిమాచల్ (Lesser Himalayas) — Mussoorie, Shimla; శివాలిక్ (Sub-Himalayas). అరవల్లి ప్రపంచంలోనే అత్యంత పురాతన పర్వతశ్రేణి. పశ్చిమ కనుమలు UNESCO World Heritage Site — Biodiversity Hotspot. నీలగిరి పర్వతాలు పశ్చిమ, తూర్పు కనుమలు కలుసుకునే ప్రాంతం.
భారతదేశంలో వ్యవసాయ మండలాలు (Agricultural Zones) ఏమిటి? Rabi మరియు Kharif పంటలు అంటే ఏమిటి?
భారతదేశంలో రెండు ముఖ్యమైన పంట సీజన్లు ఉన్నాయి. Kharif పంటలు (వేసవి పంటలు): జూన్–జులైలో విత్తు, సెప్టెంబర్–అక్టోబర్లో కోత; ఉదా: వరి, మొక్కజొన్న, కంది, పత్తి, వేరుసెనగ, జనుపనార. Rabi పంటలు (శీతకాల పంటలు): అక్టోబర్–నవంబర్లో విత్తు, మార్చి–ఏప్రిల్లో కోత; ఉదా: గోధుమ, బార్లీ, ఆవాలు, మసూర్. Zaid పంటలు: రెండు సీజన్ల మధ్య — ఉదా: కూరగాయలు, పుచ్చకాయ. భారత్ వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల్లో అగ్రస్థాయి రాష్ట్రాలు: Uttar Pradesh (చెరకు, గోధుమ), Punjab (గోధుమ), Andhra Pradesh (వరి), Maharashtra (పత్తి). Green Revolution (1960లు) HYV విత్తనాల ద్వారా ఆహార ఉత్పత్తి పెరిగింది.
భారతదేశంలో ముఖ్యమైన మడ అడవులు (Mangrove Forests) ఎక్కడ ఉన్నాయి? వాటి ప్రాముఖ్యత ఏమిటి?
భారతదేశంలో ముఖ్యమైన మడ అడవులు: సుందర్బన్స్ (Sundarbans) — West Bengal మరియు Bangladesh సరిహద్దు; ప్రపంచంలో అతి పెద్ద మడ అడవి — UNESCO World Heritage Site; Royal Bengal Tiger ఆవాసం. Bhitarkanika (Odisha), Pichavaram (Tamil Nadu), Gulf of Kachchh (Gujarat), Coringa (Andhra Pradesh) ముఖ్యమైనవి. మడ అడవుల ప్రాముఖ్యత: తీరప్రాంతాలను వరదలు, సుడిగాలుల నుండి రక్షిస్తాయి; కార్బన్ నిక్షేపం (Carbon Sequestration); చేపల సంతానోత్పత్తికి ఆవాసం; తీరప్రాంత మత్స్య జీవులకు ఆహారం. భారత్లో మొత్తం మడ అడవుల విస్తీర్ణం 4,992 చ.కి.మీ. (India State of Forest Report 2021).
GDP (Gross Domestic Product) అంటే ఏమిటి? GDP మరియు GNP మధ్య తేడా ఏమిటి?
GDP అంటే ఒక నిర్దిష్ట కాలంలో (సాధారణంగా ఒక సంవత్సరంలో) దేశం లోపల ఉత్పత్తి చేయబడిన అన్ని వస్తువులు మరియు సేవల మొత్తం విలువ. GNP (Gross National Product) అంటే GDP కి విదేశాల్లో ఉన్న భారతీయులు సంపాదించిన ఆదాయం కలిపి, భారత్లో ఉన్న విదేశీయుల ఆదాయం తీసివేసినది. GDP = GNP – Net Factor Income from Abroad (NFIA). భారత్లో GDP లెక్కింపు: CSO (Central Statistics Office), ప్రస్తుతం MoSPI (Ministry of Statistics and Programme Implementation) నిర్వహిస్తుంది. Base Year: 2011-12. GDP Growth Rate (Real GDP) ద్రవ్యోల్బణాన్ని తీసివేసిన తర్వాత లెక్కించేది. భారత్ 2023-24లో GDP Growth Rate 8.2%.
GST (Goods and Services Tax) అంటే ఏమిటి? భారత్లో GST ఎప్పుడు అమలులోకి వచ్చింది?
GST అంటే వస్తువులు మరియు సేవలపై విధించే ఒకే పరోక్ష పన్ను (Indirect Tax). ఇది “One Nation, One Tax, One Market” సూత్రంపై ఆధారపడింది. భారత్లో GST జులై 1, 2017న అమలులోకి వచ్చింది. 101వ రాజ్యాంగ సవరణ (2016) ద్వారా GST ప్రవేశపెట్టారు. GST రేట్లు: 0%, 5%, 12%, 18%, 28%. CGST (Central GST) + SGST (State GST) = Intrastate Supply; IGST (Integrated GST) = Interstate Supply. GST Council: Finance Minister నేతృత్వంలో — కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి + రాష్ట్ర ఆర్థిక మంత్రులు. GST అమలు వల్ల Cascading Effect (Tax on Tax) నిర్మూలనమైంది.
భారత్లో బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ గురించి తెలపండి — Scheduled Banks మరియు Non-Scheduled Banks మధ్య తేడా ఏమిటి?
భారత్లో బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థను RBI నియంత్రిస్తుంది. Scheduled Banks అంటే RBI Act 1934 రెండవ షెడ్యూల్లో చేర్చబడిన బ్యాంకులు — నిర్దిష్ట పెట్టుబడి అర్హతలు కలిగి ఉంటాయి; CRR, SLR నిర్వహించాలి. Non-Scheduled Banks ఆ షెడ్యూల్లో లేని చిన్న బ్యాంకులు. Nationalised Banks: 1969లో ఇందిరా గాంధీ హయాంలో 14 పెద్ద ప్రైవేట్ బ్యాంకులను జాతీయం చేశారు; 1980లో మరో 6. CRR (Cash Reserve Ratio): వాణిజ్య బ్యాంకులు RBI వద్ద ఉంచాల్సిన నగదు నిల్వ నిష్పత్తి. SLR (Statutory Liquidity Ratio): ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలలో నిల్వ ఉంచాల్సిన నిష్పత్తి. ప్రస్తుత RBI Governor: Sanjay Malhotra.
DNA మరియు RNA మధ్య తేడాలు ఏమిటి? జన్యు సమాచారం ఎలా ప్రసారమవుతుంది?
DNA (Deoxyribonucleic Acid) జన్యు సమాచారాన్ని నిల్వ చేస్తుంది — కణ కేంద్రకం (Nucleus) లో ఉంటుంది; Double Helix నిర్మాణం — James Watson మరియు Francis Crick 1953లో కనుగొన్నారు. RNA (Ribonucleic Acid) DNA నుండి జన్యు సమాచారం తీసుకొని Protein సంశ్లేషణ నిర్వహిస్తుంది; Single Strand నిర్మాణం. DNA Bases: Adenine (A), Thymine (T), Guanine (G), Cytosine (C). RNA Bases: Thymine స్థానంలో Uracil (U). జన్యు సమాచార ప్రసార ప్రక్రియ: Replication (DNA→DNA) → Transcription (DNA→mRNA) → Translation (mRNA→Protein). ఈ మూడు దశలను Central Dogma of Molecular Biology అంటారు. Human Genome లో దాదాపు 3 బిలియన్ Base Pairs ఉంటాయి.
అణుశక్తి (Nuclear Energy) ఎలా ఉత్పత్తి అవుతుంది? Fission మరియు Fusion మధ్య తేడా ఏమిటి?
Nuclear Fission: భారీ అణువు (ఉదా: Uranium-235) రెండు చిన్న అణువులుగా విడిపోయి భారీ శక్తి విడుదలవడం — అణు రియాక్టర్లు మరియు అణుబాంబులు ఈ సూత్రంపై పని చేస్తాయి. Nuclear Fusion: రెండు లఘు అణువులు (ఉదా: Hydrogen isotopes) కలిసి ఒక పెద్ద అణువు ఏర్పడి శక్తి విడుదలవడం — సూర్యుడు ఈ విధంగా శక్తి ఉత్పత్తి చేస్తాడు; Hydrogen Bomb ఈ సూత్రంపై పని చేస్తుంది. Fusion చాలా అధిక శక్తి ఉత్పత్తి చేస్తుంది కానీ నియంత్రించడం కష్టం. భారత్లో అణుశక్తి: DAE (Department of Atomic Energy) నిర్వహిస్తుంది; NPCIL (Nuclear Power Corporation of India Limited) అణు విద్యుత్ ఉత్పత్తి. మొదటి అణు రియాక్టర్: Apsara (1956, Trombay). 3-Stage Nuclear Programme (Homi J. Bhabha) — Thorium వినియోగం లక్ష్యం.