భారత రాజ్యాంగంలో పీఠిక (Preamble) గురించి తెలపండి — దీన్ని ఎందుకు “రాజ్యాంగ ఆత్మ” అంటారు?
భారత రాజ్యాంగం యొక్క పీఠిక (Preamble) రాజ్యాంగం యొక్క లక్ష్యాలు మరియు ఆదర్శాలను స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. అందుకే దీన్ని “రాజ్యాంగ ఆత్మ” లేదా “రాజ్యాంగ తాళం చెవి” అంటారు. పీఠిక భారత్ను సార్వభౌమ (Sovereign), సామ్యవాద (Socialist), లౌకిక (Secular), ప్రజాస్వామ్య (Democratic), గణతంత్ర (Republic) దేశంగా ప్రకటిస్తుంది. 1976లో 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా Socialist, Secular, Integrity పదాలు జోడించబడ్డాయి. అమెరికా రాజ్యాంగం నుండి ఈ ఆలోచన స్వీకరించారు. Preamble స్వయంగా న్యాయస్థానంలో అమలుచేయలేనిది — కానీ రాజ్యాంగ అర్థ విశ్లేషణలో ఇది ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది.
భారత పార్లమెంటు రెండు సభలు ఏవి? వాటి సభ్యుల గురించి తెలపండి.
భారత పార్లమెంటుకు రెండు సభలు ఉన్నాయి: లోక్సభ (Lok Sabha) మరియు రాజ్యసభ (Rajya Sabha). లోక్సభ దిగువ సభ — గరిష్ఠ సభ్యులు 552 (530 రాష్ట్రాలు + 20 UTs + 2 Anglo-Indian నామినేటెడ్); ప్రస్తుతం 543 నియోజకవర్గాల నుండి నేరుగా ఎన్నికవుతారు; పదవీ కాలం 5 సంవత్సరాలు. రాజ్యసభ ఎగువ సభ — గరిష్ఠ సభ్యులు 250 (238 ఎన్నికైనవారు + 12 నామినేటెడ్); పదవీ కాలం 6 సంవత్సరాలు; ప్రతి 2 సంవత్సరాలకు 1/3 మంది పదవీ విరమణ చేస్తారు. రాజ్యసభ శాశ్వత సభ (Permanent House) — రద్దు కాదు. లోక్సభ స్పీకర్ రాజ్యాంగంలోని Article 93 ప్రకారం ఎన్నుకోబడతారు.
భారత రాజ్యాంగంలో మూల విధులు (Fundamental Duties) ఏ Article లో ఉన్నాయి? వాటి సంఖ్య ఎంత?
భారత రాజ్యాంగంలో మూల విధులు (Fundamental Duties) Part IV-A, Article 51-Aలో ఉన్నాయి. మొదట్లో 10 విధులు ఉండేవి; 2002లో 86వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా 11వ విధి (6–14 సంవత్సరాల పిల్లలకు తల్లిదండ్రులు విద్య అందించడం) జోడించబడింది. ప్రస్తుతం మొత్తం 11 మూల విధులు ఉన్నాయి. ఇవి Swaran Singh Committee (1976) సిఫారసుపై 42వ సవరణ ద్వారా చేర్చబడ్డాయి. USSR రాజ్యాంగం నుండి స్వీకరించారు. ఇవి న్యాయస్థానంలో అమలు చేయలేనివి (Non-Justiciable) అయినా, ప్రతి పౌరుడికి నైతిక బాధ్యత.
సత్యాగ్రహం (Satyagraha) అంటే ఏమిటి? మహాత్మా గాంధీ ప్రారంభించిన ముఖ్యమైన సత్యాగ్రహాలు ఏవి?
సత్యాగ్రహం అంటే “సత్యాన్ని పట్టుకోవడం” (Holding onto Truth). ఇది మహాత్మా గాంధీ రూపొందించిన అహింసాత్మక ప్రతిఘటన సూత్రం. ముఖ్యమైన సత్యాగ్రహాలు: చంపారన్ సత్యాగ్రహం (1917) — బిహార్లో నీలిమందు రైతుల కోసం; ఖేడా సత్యాగ్రహం (1918) — గుజరాత్లో రైతుల పన్ను వ్యతిరేకత; అహ్మదాబాద్ మిల్ సత్యాగ్రహం (1918) — కార్మికుల జీత పెంపు; ఉప్పు సత్యాగ్రహం / దండి మార్చ్ (1930) — బ్రిటిష్ ఉప్పు పన్నుకు వ్యతిరేకంగా 12 మార్చి నుండి 6 ఏప్రిల్ వరకు. UPSC, APPSC చరిత్ర విభాగంలో చంపారన్ సత్యాగ్రహం చాలా ముఖ్యమైన అంశం.
జలియన్వాలా బాగ్ మారణహోమం (Jallianwala Bagh Massacre) ఏ సంవత్సరంలో జరిగింది? దానికి కారణమేమిటి?
జలియన్వాలా బాగ్ మారణహోమం 1919 ఏప్రిల్ 13న అమృత్సర్, పంజాబ్లో జరిగింది. Rowlatt Act (1919)కు వ్యతిరేకంగా నిరసన తెలుపుతున్న నిరాయుధ ప్రజలపై జనరల్ రెజినాల్డ్ డయర్ (General Reginald Dyer) సైనికులతో కాల్పులు జరిపించాడు. అధికారిక లెక్కల ప్రకారం 379 మంది మరణించారు; అనధికారిక వనరుల ప్రకారం వేలల్లో మరణించారు. ఈ సంఘటన భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో ఒక మలుపు తిప్పింది. హంటర్ కమిషన్ (Hunter Commission, 1919) దీన్ని విచారించింది. APPSC, TGPSC చరిత్ర విభాగంలో ఇది చాలా ముఖ్యమైన అంశం.
అశోక చక్రవర్తి (Ashoka the Great) పాలన గురించి తెలపండి — కళింగ యుద్ధం తర్వాత ఆయనలో వచ్చిన మార్పు ఏమిటి?
అశోక చక్రవర్తి మౌర్య వంశంలో అత్యంత గొప్ప రాజు — క్రీ.పూ. 268–232 వరకు పాలించారు. కళింగ యుద్ధం (క్రీ.పూ. 261)లో జరిగిన రక్తపాతాన్ని చూసి ఆయన తీవ్రంగా ప్రభావితుడయ్యారు. బౌద్ధమతం స్వీకరించి అహింస, ధర్మం మార్గంలో పాలన చేశారు. ధమ్మ (Dhamma) పాలన విధానంగా అవలంబించారు. శాసనాలు (Rock Edicts, Pillar Edicts) ద్వారా ప్రజలకు నైతిక విద్య అందించారు. సాంచి స్థూపం నిర్మించారు. అశోకుని సింహ స్తంభం (Lion Capital) భారత జాతీయ చిహ్నంగా స్వీకరించారు. భారత జాతీయ జండాలోని అశోక చక్రం ఆయన కాలం నుండే వచ్చింది.
భారతదేశంలో ముఖ్యమైన నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు (River Basins) ఏవి? గంగా నది ఎక్కడ నుండి ఉద్భవిస్తుంది?
భారతదేశంలో ముఖ్యమైన నదీ వ్యవస్థలు: హిమాలయ నదులు (Ganga, Yamuna, Brahmaputra, Indus) మరియు ద్వీపకల్ప నదులు (Godavari, Krishna, Kaveri, Mahanadi, Narmada, Tapi). గంగా నది Uttarakhandలోని గంగోత్రి హిమానీనదం (Gangotri Glacier) దగ్గర భాగీరథిగా ఉద్భవించి, దేవప్రయాగ్లో అలకనంద నదితో కలిసి గంగగా మారుతుంది. గంగానది బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది. భారత్లో అత్యంత పొడవైన నది. Godavari “దక్షిణ గంగ” అని పిలువబడుతుంది — Trimbakeshwar (Maharashtra) వద్ద ఉద్భవిస్తుంది.
భారతదేశపు జలవాయుగుణం (Climate) గురించి తెలపండి — Monsoon అంటే ఏమిటి?
భారతదేశపు జలవాయుగుణాన్ని Tropical Monsoon Climate అంటారు. Monsoon అంటే అరబ్బీ పదం “Mausim” నుండి వచ్చింది — అర్థం “సీజన్”. భారత్పై రెండు రకాల Monsoon ఉన్నాయి: South-West Monsoon (జూన్–సెప్టెంబర్) — వర్షాలు; North-East Monsoon (అక్టోబర్–డిసెంబర్) — తమిళనాడు, AP లో వర్షాలు. చెరాపుంజీ (Meghalaya) ప్రపంచంలో అత్యధిక వర్షపాతం నమోదు చేసే ప్రాంతం. రాజస్థాన్లో అత్యల్ప వర్షపాతం. జలవాయుగుణంపై హిమాలయాలు, Deccan Plateau, Indian Ocean ముఖ్యమైన ప్రభావం చూపుతాయి.
భారతదేశంలో ముఖ్యమైన జాతీయ ఉద్యానవనాలు (National Parks) ఏవి? Tiger Reserve అంటే ఏమిటి?
భారతదేశంలో మొదటి జాతీయ ఉద్యానవనం Jim Corbett National Park (1936), Uttarakhand. ముఖ్యమైన National Parks: Kaziranga NP (Assam) — Indian One-Horned Rhinoceros; Sundarbans NP (WB) — Royal Bengal Tiger; Gir NP (Gujarat) — Asiatic Lion; Periyar NP (Kerala) — Elephants; Nagarhole NP (Karnataka) — Tigers. Project Tiger 1973లో ప్రారంభించబడింది. ప్రస్తుతం భారత్లో 55+ Tiger Reserves ఉన్నాయి. NTCA (National Tiger Conservation Authority) Tiger Reserves నిర్వహిస్తుంది. IUCN Tiger: Endangered. భారత్లో ప్రపంచంలోనే అత్యధిక పులులు ఉన్నాయి — దాదాపు 3,682 (2022 జనగణన).
RBI (Reserve Bank of India) యొక్క ముఖ్యమైన విధులు ఏమిటి?
RBI (Reserve Bank of India) 1935 ఏప్రిల్ 1న స్థాపించబడింది. HQ: Mumbai. RBI ముఖ్యమైన విధులు: కరెన్సీ నోట్ల జారీ (Issuer of Currency Notes — ₹1 నోటు మినహా, ఇది Finance Ministry జారీ చేస్తుంది); బ్యాంకర్ టు గవర్న్మెంట్ (ప్రభుత్వానికి బ్యాంకర్); బ్యాంకుల బ్యాంకు (Banker’s Bank); విదేశీ మారక నిల్వలు (Forex Reserves) నిర్వహణ; ద్రవ్య విధానం (Monetary Policy) రూపొందించడం. Repo Rate (RBI → Commercial Banks కి రుణం ఇచ్చే రేటు) మరియు Reverse Repo Rate ముఖ్యమైన సాధనాలు. RBI Governor ప్రస్తుతం Sanjay Malhotra.
ద్రవ్యోల్బణం (Inflation) అంటే ఏమిటి? CPI మరియు WPI మధ్య తేడా ఏమిటి?
ద్రవ్యోల్బణం (Inflation) అంటే వస్తువులు మరియు సేవల ధరలు కాలక్రమేణ సాధారణంగా పెరగడం. CPI (Consumer Price Index) — వినియోగదారులు చెల్లించే ధరల మార్పు కొలుస్తుంది — ప్రధాన ద్రవ్యోల్బణ సూచిక (Headline Inflation). WPI (Wholesale Price Index) — టోకు ధరల మార్పు కొలుస్తుంది — Manufacturing Sector ద్రవ్యోల్బణాన్ని చూపుతుంది. RBI ద్రవ్య విధానంలో CPI Target 4% (±2% band) లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. Stagflation అంటే అధిక ద్రవ్యోల్బణం + తక్కువ వృద్ధి. Deflation అంటే ధరలు పడిపోవడం — ఇది కూడా ఆర్థిక వ్యవస్థకు హానికరం. UPSC Prelims లో తరచుగా వచ్చే అంశం.
భారత్లో పంచవర్ష ప్రణాళికలు (Five Year Plans) ఎన్ని జరిగాయి? ప్రస్తుతం ఏ విధానం అమలులో ఉంది?
భారత్లో మొత్తం 12 పంచవర్ష ప్రణాళికలు (Five Year Plans) జరిగాయి. మొదటి ప్రణాళిక 1951–56లో ప్రారంభమైంది. 12వ ప్రణాళిక 2012–17లో ముగిసింది. 2014లో NITI Aayog Planning Commission స్థానంలో వచ్చింది. ప్రస్తుతం పంచవర్ష ప్రణాళిక పద్ధతి రద్దయింది. NITI Aayog 7-Year Vision Document (2019–2025) మరియు 15-Year Long-Term Vision రూపొందించింది. Viksit Bharat @2047 లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. Planning Commission Chairperson Prime Minister అయితే, NITI Aayog CEO ఒక IAS Officer. CEO: B.V.R. Subrahmanyam (2023 నుండి).
మానవ శరీరంలో రక్తం (Blood) యొక్క విధులు ఏమిటి? రక్తంలో ముఖ్యమైన భాగాలు ఏవి?
మానవ శరీరంలో రక్తం ముఖ్యమైన విధులు: ఆక్సిజన్ పంపిణీ (RBC ద్వారా); వ్యాధి నిరోధకత (WBC ద్వారా); రక్తం గడ్డకట్టడం (Platelets ద్వారా); హార్మోన్లు, పోషకాలు రవాణా. రక్తంలో భాగాలు: Plasma (55%) — ద్రవ భాగం; RBC (Red Blood Cells) — హీమోగ్లోబిన్ కలిగి ఆక్సిజన్ మోస్తాయి; WBC (White Blood Cells) — రోగనిరోధకశక్తి; Platelets (Thrombocytes) — గడ్డకట్టడం. మానవ శరీరంలో సగటున 5–6 లీటర్ల రక్తం ఉంటుంది. హీమోగ్లోబిన్ (Haemoglobin) ఇనుమును (Iron) కలిగి ఉంటుంది — లోపిస్తే Anaemia వస్తుంది.
సౌరశక్తి (Solar Energy) ఎలా ఉత్పత్తి అవుతుంది? భారత్లో సౌరశక్తి లక్ష్యాలు ఏమిటి?
సూర్యుని లోపలి భాగంలో Nuclear Fusion ప్రక్రియ ద్వారా Hydrogen అణువులు Helium అణువులుగా మారి భారీ శక్తి విడుదలవుతుంది. ఈ శక్తి Electromagnetic Radiation రూపంలో భూమికి చేరుతుంది. Photovoltaic (PV) Solar Panels సూర్యరశ్మిని నేరుగా విద్యుత్తుగా మార్చే Photoelectric Effect సూత్రంపై పని చేస్తాయి. భారత్ లక్ష్యాలు: 2030 నాటికి 500 GW Non-Fossil Fuel capacity; 2070 నాటికి Net Zero Emissions. National Solar Mission Jawaharlal Nehru National Solar Mission (JNNSM) 2010లో ప్రారంభమైంది. IRENA ప్రకారం India 2023లో Solar Capacity లో ప్రపంచంలో 3వ స్థానంలో ఉంది.